Choroby i szkodniki bukszpanu - jak rozpoznać i zwalczać?

Bukszpan, nazywany też gryszpanem (Buxus), to zimozielony krzew z rodziny bukszpanowatych, a w Polsce najczęściej uprawia się bukszpan wieczniezielony, Buxus sempervirens. Sadzi się go na niskie żywopłoty, obwódki ścieżek i formowane figury, bo dobrze znosi cięcie i rośnie nawet na ubogiej glebie. Zdrowy i dobrze pielęgnowany cieszy zielenią przez wiele lat, a jednak brązowiejące, żółknące albo ogołocone krzewy to częsty widok w ogrodach. Co atakuje bukszpan? Zwykle jedno z trzech: niekorzystna pogoda, grzyby albo szkodniki, z których najgroźniejsza jest ćma bukszpanowa.

Każda z tych przyczyn wymaga innego postępowania. Brązowienia po mroźnym wietrze nie wyleczy fungicyd, a oprysk na grzyby nie pomoże na gąsienice. Dlatego zanim sięgniesz po środek ochrony roślin, przyjrzyj się dokładnie liściom, pędom i wnętrzu krzewu, bo poprawna diagnoza decyduje o skuteczności leczenia.

Preparaty do ochrony krzewów zebrano w sklepie w działach choroby roślin ozdobnych i szkodniki roślin ozdobnych. Wszystkie środki stosuj zgodnie z etykietą i w zalecanych dawkach. Przed zakupem sprawdź na etykiecie, czy bukszpan i dany problem są w zakresie stosowania preparatu.

Dlaczego bukszpan brązowieje? Najczęstsze przyczyny

Na pytanie, dlaczego bukszpan brązowieje, nie ma jednej odpowiedzi, bo ten sam objaw daje kilka różnych problemów. Brązowe liście bukszpanu mogą być skutkiem suszy zimowej, poparzeń słonecznych, chorób grzybowych albo żerowania szkodników. Zestawienie pomaga wstępnie rozpoznać przyczynę po porze roku i wyglądzie krzewu.

Tabela to tylko punkt wyjścia, bo choroby bukszpanu i szkodniki często dają podobne objawy. Osłabiony krzew łatwo atakują kolejne patogeny, więc na jednym bukszpanie możesz zobaczyć objawy dwóch problemów naraz. Szczegóły każdego z nich opisują kolejne sekcje.

Fizjologiczne zamieranie liści i pędów - susza zimowa

Fizjologiczne zamieranie pojawia się na przedwiośniu i objawia się brązowieniem liści na wierzchołkach krzewu. Przyczyną są wczesnowiosenne skoki temperatur. W dzień słońce ogrzewa bukszpan, który rusza z wegetacją, a w nocy mróz i wiatr uszkadzają liście. Ziemia pod gęstymi krzewami jest wtedy jeszcze zamarznięta, więc korzenie nie pobierają wody, a wiatr wysusza liście. To zjawisko nazywa się suszą fizjologiczną.

Suchy bukszpan po zimie nie jest jeszcze chory, ale osłabiona roślina szybko pada ofiarą chorób grzybowych. Dlatego warto zapobiegać suszy zimowej. Krzewy sadzisz w miejscach osłoniętych od wiatru i podlewasz je w ciepłe zimowe dni bez opadów. Ziemię pod krzewami chronisz przed głębokim przemarzaniem grubą warstwą ściółki, na przykład z działu kora. Przed mroźnym wiatrem i ostrym słońcem na przedwiośniu pojedyncze krzewy osłonisz białą agrowłókniną z działu agrowłókniny i kaptury.

Poparzenia słoneczne bukszpanu

Na stanowiskach nieosłoniętych od słońca poparzenia pojawiają się na najmłodszych pędach, a liście zaczynają brązowieć. Dzieje się tak zwłaszcza w upały, gdy liście są wilgotne, a słońce mocno grzeje. Krople wody na liściach działają wtedy jak soczewki.

Bukszpanów nie podlewasz więc w środku dnia i nie moczysz liści, tylko kierujesz strumień wody pod krzew. Przy podlewaniu u nasady przydadzą się konewki z długą szyjką, a przy dłuższym żywopłocie elementy z działu nawadnianie, które podają wodę bezpośrednio do ziemi. Wiosną warto też cieniować bukszpany rosnące na odsłoniętych stanowiskach.

Bukszpan - żółknięcie liści i bukszpan kolorowy

Żółknięcie liści bukszpanu bywa pierwszym objawem fytoftorozy, zgorzeli zgnilakowej albo żerowania miodówki, ale może też wynikać z niedoboru składników. Liście bledną i drobnieją przy chlorozie, gdy krzewom brakuje magnezu, żelaza albo azotu, na przykład w ubogiej albo zbyt mokrej glebie. Wtedy pomaga nawożenie, a nie oprysk, na przykład specjalnym nawozem do bukszpanów z mikroelementami albo innymi nawozami do krzewów ozdobnych.

Nie każdy jasny liść oznacza problem. Bukszpan kolorowy, czyli odmiany o pstrych liściach z kremowym albo żółtym brzegiem, na przykład 'Elegantissima', ma takie zabarwienie naturalnie. U tych odmian żółknięcie oceniasz po zmianie koloru całych liści, a nie po samym obrzeżeniu.

Bukszpan - choroby grzybowe i ich objawy

Choroby bukszpanu wywołują najczęściej grzyby chorobotwórcze, które atakują krzewy osłabione po zimie, rosnące w cieniu, w zbyt mokrym podłożu albo w zbyt gęstym żywopłocie. Wysoka wilgotność i zagęszczenie pędów sprzyjają rozwojowi grzybów, bo liście długo pozostają mokre. Szczególnie podatne są krzewy posadzone zbyt gęsto i rzadko przerzedzane. Grzyb na bukszpanie rozprzestrzenia się z kroplami deszczu, z wodą podczas podlewania, na narzędziach i za pośrednictwem owadów.

Krzew w dobrej kondycji choruje rzadko, dlatego profilaktyka jest tu ważniejsza niż oprysk. Wczesną wiosną możesz sięgnąć po Polyversum WP, który ogranicza rozwój chorób grzybowych. Gdy choroba się rozwinie, środki zwalczające patogeny znajdziesz wśród preparatów na choroby roślin.

Zamieranie pędów bukszpanu

Zamieranie pędów bukszpanu wywołuje grzyb Volutella buxi. Mimo podobnej nazwy to inna choroba niż fizjologiczne zamieranie, bo jej przyczyną jest patogen, a nie pogoda. Wczesną wiosną liście na najmłodszych pędach bledną, potem żółkną i brązowieją. Na górnej stronie liści pojawiają się brązowe plamki, a na dolnej różowawe.

Plamy się powiększają i liście zamierają, a na pędach pojawiają się brązowe plamy, powyżej których tkanka obumiera. Martwica przesuwa się w dół, a na zmianach widać pomarańczowe i czarne zarodniki grzyba. Krzew osłabiony suszą fizjologiczną, rosnący w cieniu albo na podmokłym podłożu może przez tę chorobę całkowicie zamrzeć. Gdy porażone są pojedyncze pędy, wycinasz je do zdrowej tkanki, a przy silnej infekcji stosujesz fungicyd zarejestrowany do roślin ozdobnych.

Do zamierania liści i pędów dochodzi też wtedy, gdy liście uszkodzone przez mróz nie zostaną usunięte. Na brązowych liściach grzyb rozwija się wtedy szybko: Macrophoma candollei tworzy czarne owocniki o średnicy około 0,5 mm. Krzewy w dobrej kondycji zwykle się przed nim bronią, ale osłabione tracą kolejne liście.

Plamistość liści - biała plamistość bukszpanu

Plamistość liści to kolejna wczesnowiosenna choroba, która atakuje rośliny osłabione zimą. Jej przyczyną mogą być grzyby z rodzaju Mycosphaerella. Na brzegach liści pojawiają się białe, suche plamy, które z czasem się zlewają, brązowieją i obejmują całe liście. Później plamy lekko się zapadają i czernieją, co oznacza pojawienie się zarodników grzyba.

Skutkiem jest zamieranie i opadanie liści oraz zmiany martwicze na pędach. Biała plamistość liści wymaga usunięcia porażonych pędów, wygrabienia opadłych liści i ich utylizacji. Liście wygrabiasz spod krzewu i usuwasz z ogrodu, a narzędzia po każdym cięciu dezynfekujesz, bo dezynfekcja zapobiega roznoszeniu patogenów na kolejne krzewy.

Fytoftoroza bukszpanu - zaraza na bukszpanach

Fytoftoroza bukszpanu, nazywana też zarazą bukszpanu, to jedna z najgroźniejszych chorób tych krzewów. Wywołują ją lęgniowce Phytophthora cinnamomi i Phytophthora nicotianae. Pojawia się najczęściej w drugiej połowie lata, nagle i z gwałtownym przebiegiem. Objawy zaczynają się od żółknięcia i więdnięcia pędów wierzchołkowych, a liście na ich końcach brązowieją i zamierają, mimo że krzew jest regularnie podlewany.

Gwałtowne więdnięcie pędów wierzchołkowych to sygnał, żeby zajrzeć do korzeni. Po wykopaniu krzewu widać słaby, gnijący system korzeniowy i martwicę u podstawy pędu. W żywopłocie choroba może porazić tylko co któryś krzew, ale bez szybkiej reakcji rozprzestrzeni się na cały szpaler, a w szkółkach postępuje błyskawicznie.

Zaraza na bukszpanach wymaga zdecydowanych działań. Porażone rośliny wykopujesz i utylizujesz, a pozostałe opryskujesz albo podlewasz roztworem fungicydu, na przykład Proplant 722 SL na fytoftorozę. Lęgniowce Phytophthora atakują też iglaki, dlatego bukszpanów nie sadzisz w miejscu po chorych roślinach iglastych. Środki do ochrony iglaków znajdziesz w dziale choroby tui i iglaków.

Zgorzel zgnilakowa bukszpanu

Zgorzel zgnilakowa bukszpanu jest wywoływana przez lęgniowce z rodzaju Pythium, które atakują korzenie i podstawę pędu, prowadząc do ich gnicia. Pierwsze objawy widać na liściach, które tracą kolor, odbarwiają się i żółkną, czyli pojawia się chloroza. Silnie porażone pędy zamierają, a bez reakcji cały krzew może obumrzeć.

Najczęstszą przyczyną jest słabo przepuszczalne, zbyt wilgotne podłoże albo wysoki poziom wód gruntowych. Zgorzel zgnilakowa wymaga usunięcia chorych sadzonek i krzewów, a pozostałe rośliny chronisz fungicydem, którego etykieta wymienia tę chorobę, takim jak Proplant 722 SL. Przy nowych nasadzeniach poprawiasz przepuszczalność gleby, bo wysoka wilgotność gleby sprzyja nawrotom choroby.

Mączniak prawdziwy bukszpanu - biały nalot na bukszpanach

Mączniak prawdziwy bukszpanu, wywoływany przez grzyb Phyllactinia guttata, pojawia się na krzewach rzadko. Charakterystycznym objawem jest biały, mączysty nalot na liściach, na którym z czasem pojawiają się czarne punkciki, czyli zarodniki grzyba. Silnie porażone liście żółkną i opadają, a opadłe liście stają się źródłem infekcji w kolejnym sezonie.

Biały nalot na bukszpanach zwalczasz opryskiem fungicydem na mączniaka, na przykład Signum 33 WG na mączniaka prawdziwego w roślinach ozdobnych. Przy zabiegu zwracasz szczególną uwagę na pokrycie cieczą spodniej strony liści. Jesienią wygrabiasz liście spod krzewów i usuwasz je z ogrodu, żeby grzyb nie przezimował.

Szkodniki bukszpanów - jak je rozpoznać

Szkodniki bukszpanów wyrządzają zwykle większe szkody niż choroby bukszpanu, bo żerują we wnętrzu gęstego krzewu i długo pozostają niezauważone. Najgroźniejszym z nich jest ćma bukszpanowa, ale krzewy atakują też miodówka, przędziorek, wzdymacz, skorupik i pryszczarek. Na liściach i pędach zostawiają charakterystyczne ślady, po których rozpoznasz sprawcę.

Przeciw większości z nich skuteczne są opryski wykonane w odpowiednim momencie rozwoju szkodnika. Środki owadobójcze i roztoczobójcze znajdziesz w dziale szkodniki roślin, a preparaty przeznaczone dla krzewów w dziale szkodniki drzew i krzewów.

Ćma bukszpanowa - motyl bukszpanowy

Ćma bukszpanowa (Cydalima perspectalis), nazywana też motylem bukszpanowym, została zawleczona do Europy z Azji Wschodniej i szybko stała się głównym zagrożeniem dla bukszpanów. Wiele osób straciło przez nią całe żywopłoty. Szkodnik jest groźny, bo larwy żerują we wnętrzu krzewu i zanim zrobią się widoczne, większość liści bywa już zjedzona.

Motyl ma skrzydła o rozpiętości do 4 cm, najczęściej białawe z brązową, ciemniejszą obwódką, a niektóre osobniki są jasnobrązowe z fioletowym połyskiem. Na każdym skrzydle widać plamkę w kształcie półksiężyca. Samice składają jaja na spodzie liści wewnątrz krzewu, a wylęgają się z nich zielone gąsienice z ciemnymi paskami, dorastające do 4 cm. Larwy rozwijają się przez całe lato i żerują od wiosny do końca lata.

Gąsienice zaczynają od obgryzania brzegów liści, a potem zjadają całe liście, aż do całkowitego ogołocenia pędów. Zostawiają po sobie mnóstwo oprzędów, dlatego pajęczyny na bukszpanie to jeden z pierwszych sygnałów ataku ćmy. Ogołocony krzew może odbić z pąków na pędach, ale gdy straci prawie wszystkie liście w kolejnych sezonach, często zamiera.

Ćma bukszpanowa - zwalczanie krok po kroku

Ćmę bukszpanową i jej gąsienice zwalczasz kilkoma metodami naraz, bo każda działa na inny etap rozwoju. Sam oprysk nie wystarczy, jeśli przeoczysz moment, w którym wylęgają się gąsienice. Skuteczna ochrona łączy monitoring, metody mechaniczne i opryski:

1. Monitoruj loty motyli. Pułapki feromonowe wabią samce, więc szybko wiesz, że ćmy się pojawiły, a przy okazji ograniczasz liczbę zapłodnionych jaj. Taka pułapka feromonowa na ćmę bukszpanową to najprostszy sposób na wczesne wykrycie szkodnika.

2. Zaglądaj do wnętrza krzewów. Rozchylaj pędy i szukaj gąsienic, oprzędów i odchodów. Zwracaj też uwagę na ćmy krążące wieczorem przy lampach.

3. Strząsaj gąsienice. Rozłóż pod krzewem białą tkaninę i mocno potrząśnij pędami. Ręczne zbieranie gąsienic i ich strząsanie ogranicza populację, a tkaninę z gąsienicami możesz zostawić z dala od krzewów dla ptaków.

4. Wykonaj oprysk biologiczny. Preparat z bakterią Bacillus thuringiensis, taki jak Lepinox Plus na ćmę bukszpanową, infekuje gąsienice, które przestają żerować i zamierają.

5. Powtarzaj zabieg przy kolejnych pokoleniach. Ćma może mieć w sezonie kilka pokoleń, dlatego oprysk powtarzasz po pojawieniu się nowych gąsienic, zgodnie z etykietą.

Opryski wykonujesz dokładnie, bo ciecz musi dotrzeć do wnętrza krzewu, gdzie żerują gąsienice. Przyda się do tego sprawny ciśnieniowy sprzęt z działu opryskiwacze. Inne preparaty biologiczne znajdziesz w dziale ochrona biologiczna. Gąsienice ćmy zjadają też ptaki, w tym sikorki bogatki, które chętniej zamieszkają w ogrodzie, w którym zawiesisz budki lęgowe.

Miodówka, przędziorek i inne szkodniki bukszpanu

Ćma nie jest jedynym owadem, który żeruje na bukszpanie. Pozostałe szkodniki są mniejsze i trudniej je zauważyć, ale zostawiają wyraźne ślady na młodych liściach i pędach.

Miodówka bukszpanowa - zwalczanie i objawy

Miodówka bukszpanowa (Psylla buxi) to owad o długości 3-5 mm z rzędu pluskwiaków, który jest jednym z najczęstszych szkodników bukszpanu. Podobnie jak mszyca wysysa sok z liści, a dorosłe osobniki obu owadów łatwo pomylić. Miodówka żeruje na najmłodszych liściach, które żółkną, deformują się i zwijają w charakterystyczne kulki.

Obecność miodówki rozpoznasz po dotknięciu młodych pędów: są lepkie od spadzi, a widać na nich drobne, białe kłaczki. Na spadzi z czasem rozwijają się sadzaki, czyli czarne grzyby. Pierwsze objawy żerowania widać najczęściej w maju i wtedy zaczynasz opryski. Zwalczanie miodówki najlepiej przeprowadzić w okresie żerowania larw, preparatem przeznaczonym na szkodniki bukszpanu, takim jak Polysect Naturen na szkodniki w bukszpanie.

Mszyce na bukszpanie

Mszyce na bukszpanie pojawiają się rzadziej niż miodówka, ale dają podobne objawy: deformację młodych liści i lepką spadź. Do zwalczania obu szkodników możesz użyć środka z olejem z miodli indyjskiej, jeśli jego etykieta wymienia bukszpan. NeemAzal na mszyce, gąsienice i ćmę bukszpanową działa też na młode gąsienice ćmy. Podobne preparaty znajdziesz w dziale produkty ekologiczne do pielęgnacji roślin.

Przędziorek bukszpanowiec

Przędziorek bukszpanowiec (Eurytetranychus latus) to roztocz niewidoczny gołym okiem. Gdy wiosną temperatura przekracza 14°C, z jaj złożonych na spodzie liści wylęgają się larwy, które żerują na dolnej stronie młodych, rozwijających się liści. Na wierzchu blaszki liściowej pojawiają się drobne żółte plamki, które zlewają się w brązowe plamy, a liście i pędy oplatają delikatne pajęczynki.

Przędziorkowi sprzyja sucha i słoneczna pogoda. Zapobiegawczo, zanim temperatura przekroczy kilkanaście stopni, możesz opryskać krzewy preparatem z olejem parafinowym, który pokrywa jaja i nie pozwala wylęgnąć się larwom. Gdy szkodnik już żeruje, stosujesz środek roztoczobójczy, na przykład Ortus 05 SC na przędziorki i szpeciele.

Wzdymacz, skorupik i pryszczarek bukszpanek

Wzdymacz bukszpanowy (Eriophyes canestrini) to roztocz, który wiosną atakuje listki na młodych pędach. Liście kurczą się i deformują, a pąki liściowe nienaturalnie się powiększają i brązowieją. Do zwalczania wzdymacza wybierasz środek roztoczobójczy, którego etykieta wymienia tego szkodnika.

Skorupik jabłoniowy (Lepidosaphes ulmi) atakuje bukszpany najczęściej w maju. Liście się kurczą, a pędy z czasem zamierają. Na ich powierzchni widać tarczki długości 2-4 mm, przypominające przecinki, pod którymi żyją samice wraz z jajami.

Pryszczarek bukszpanek (Monarthropalpus flavus) to drobna, pomarańczowa muchówka, której larwy rozwijają się w wypukłych pęcherzykach na najmłodszych liściach. Wiosną dorosłe muchówki wydostają się na zewnątrz, wygryzając otwór w skórce blaszki liściowej. Porażone pędy i liście z pęcherzykami wycinasz i usuwasz z ogrodu, a krzewy opryskujesz środkiem na szkodniki bukszpanu.

Profilaktyka - jak uratować bukszpan i uniknąć chorób

Zdrowy bukszpan zaczyna się od zapobiegania, bo choroby bukszpanu łatwiej powstrzymać, zanim się pojawią, niż leczyć. Krzew w dobrej kondycji rzadko choruje, a szkodniki wcześnie wykryte łatwo opanować. Kilka zasad uprawy wyraźnie zmniejsza ryzyko problemów:

• Kupuj zdrowe rośliny. Przed zakupem dokładnie obejrzyj sadzonki, a jeśli to możliwe, także ich korzenie, bo fytoftoroza często trafia do ogrodu z chorymi sadzonkami. Zdrowe krzewy do nowych nasadzeń wybierzesz w dziale rośliny na żywopłot.

• Zadbaj o podłoże. Bukszpanów nie sadzisz w podmokłej ziemi ani w samym torfie. Podłoże wymieszane z przekompostowaną korą zmniejsza ryzyko chorób, a przy przygotowaniu stanowiska przydadzą się podłoża ogrodnicze.

• Nie mocz liści. Podlewaj pod krzew, rano, a nie w upale.

• Nie przenawoź azotem. Nadmiar azotu sprzyja miękkim, podatnym na choroby przyrostom.

• Przerzedzaj i tnij czystymi narzędziami. Przewiewny krzew szybciej obsycha. Do formowania żywopłotu przydadzą się nożyce do żywopłotu, które po cięciu chorych pędów dezynfekujesz.

• Sprzątaj opadłe liście. Jesienią wygrabiasz liście spod krzewów i usuwasz je z ogrodu, bo zimują w nich grzyby chorobotwórcze.

Na zimę dobrze jest ściółkować ziemię pod bukszpanami naturalnymi materiałami z działu materiały do ściółkowania, a przy mroźnych wiatrach osłaniać krzewy akcesoriami z działu zima. Korzeniom w słabej glebie pomogą preparaty z działu mikoryzy i grzybnie. Regularna obserwacja roślin pozwala wykryć chorobę albo szkodnika, zanim krzew straci większość liści.

Porada: przy pracy ze środkami ochrony roślin zakładaj rękawice ochronne, a opryski wykonuj w bezwietrzny dzień. Bukszpan jest rośliną trującą, więc rękawice przydadzą się też przy cięciu żywopłotu.

Bukszpan choroby i szkodniki - pytania ogrodników

Czy gryszpan i bukszpan to to samo?

Tak. Gryszpan, bukszpan i Buxus to nazwy tego samego krzewu, przy czym gryszpan to nazwa dawna i ludowa. W polskich ogrodach rośnie najczęściej bukszpan wieczniezielony.

Czy bukszpan odrośnie po ataku ćmy bukszpanowej?

Często tak, jeśli ma zdrowe pędy i nie stracił liści w kilku sezonach z rzędu. Po zwalczeniu gąsienic przytnij uszkodzone końce pędów, podlej i nawieź krzew. Gdy kora na pędach jest obgryziona, a krzew nie wypuszcza nowych liści, zwykle nie da się go uratować.

Kiedy pryskać bukszpany od ćmy bukszpanowej?

Gdy pojawią się młode gąsienice, czyli od wiosny do końca lata, w zależności od pogody. Moment zabiegu najłatwiej ustalić dzięki pułapkom feromonowym. Gdy w pułapce przybywa motyli, zaglądaj do krzewów co kilka dni i pryskaj, kiedy zobaczysz pierwsze młode gąsienice, bo małe najłatwiej zwalczyć.

Czym pryskać chory bukszpan?

Środkiem dobranym do przyczyny. Na fytoftorozę i zgorzel zgnilakową stosujesz fungicyd przeznaczony na te choroby, a na mączniaka środek na mączniaka. Na ćmę wybierasz preparat z Bacillus thuringiensis, a na przędziorki środek roztoczobójczy. Przy suszy zimowej i poparzeniach oprysk nie pomoże.

Jak walczyć z fytoftorozą?

Szybko i stanowczo. Chore krzewy wykopujesz razem z korzeniami i usuwasz z ogrodu. Pozostałe chronisz fungicydem zgodnie z etykietą, a na tym samym miejscu nie sadzisz od razu nowych bukszpanów. Na przyszłość poprawiasz przepuszczalność podłoża i unikasz nadmiernego podlewania.

Co zrobić, gdy bukszpan żółknie?

Najpierw sprawdź korzenie i młode pędy. Gnijące korzenie wskazują na fytoftorozę albo zgorzel, lepkie, zwinięte liście na miodówkę, a jednolite blednięcie całego krzewu na niedobór składników albo zbyt mokre podłoże. Od tego zależy, czy potrzebny jest oprysk, czy nawożenie i poprawa warunków uprawy.

Ze środków ochrony roślin należy korzystać z zachowaniem bezpieczeństwa. Przed każdym użyciem przeczytaj informacje zamieszczone w etykiecie i informacje dotyczące produktu.